Bir şeyin suretinin, görünüşünün zihinde şekillenmesine veya bir şeyi hakkıyla bilmeye, anlamaya ilim; ilim sahibine de âlim denir. Yapılan işe, ibadete ise, amel denir.

Dünyada rahata, ahirette de ebedi saadete kavuşmak için ilim şarttır. Zira Zümer suresinin dokuzuncu âyetinde mealen; (Bilen ile bilmeyen hiç bir olur mu? Bilen elbette kıymetlidir) buyurulmaktadır. Hadis-i şerifte de; (Beşikten mezara kadar ilim öğreniniz, çalışınız!) buyurulmuştur.

Yeme-içmeden giyinmeye, kullanılan eşyalara, insanlarla olan münasebetlere ve yapılacak ibadetlere kadar her şeyde ilim şarttır. Müslüman olmak ve Müslüman kalabilmek de, ilme bağlıdır. Zira Resulullah efendimiz; (Nerede ilim varsa, orada Müslümanlık vardır. Nerede ilim yoksa, orada kâfirlik vardır!) buyurmuşlardır.

Dinimizde kadının da, dinini, imanını, farzları, ibadetleri, haramları öğrenmesi farzdır. Bu bilgileri, babası, evli ise kocası öğretmesi lazımdır. Öğretmezlerse, büyük günaha girerler. Eğer bunlar öğretmemiş ise, kadının gidip dışardan öğrenmesi lazım olur. Kadının, bu bilgileri öğrenmek için başkasından izin alması da gerekmez.

Ölmemek için, yemek ve içmek lazım olduğu gibi, din düşmanlarına aldanmamak, dinden çıkmamak için de, İslamiyet’in emir ve yasaklarını öğrenmek lazımdır. Ecdâdımız, her zaman bir araya gelir, ilmihâl kitaplarını okur, dinlerini öğrenirlerdi. Ancak, bu şekilde Müslüman olarak kalabilmişler ve İslamiyet’i, bizlere doğru olarak ulaştırabilmişlerdir. Bizim de Müslüman olarak kalabilmemiz, çocuklarımızı din düşmanlarına kaptırmamamız için, tek çare, Ehl-i sünnet âlimlerinin hazırladığı iman, itikâd ve ilmihâl kitaplarını okumak, öğrenmek ve öğretmek olmalıdır.

Her Müslümana önce lazım olan şey, imanı, farzları, haramları öğrenmektir. Bunlar öğrenilmedikçe, Müslümanlık olamaz. İman elde tutulamaz. Hak borçları ve kul borçları ödenilemez. Niyet, ahlak düzeltilemez ve temizlenemez. Düzgün niyet edinilmedikçe, hiçbir farz kabul olmaz. Hadis-i şerifte; (Bir sâat ilim öğrenmek veya öğretmek, sabaha kadar ibadet etmekten daha sevaptır) buyuruldu.

İlim elde etmek, bu kadar kıymetli olduğu, ilimsiz hiçbir şeyin olmayacağı apaçık meydanda iken, acaba sadece ilim sahibi olmak, insanı sonsuz felaketten, ahirette yüzünün kara olmasından insanı kurtarabilir mi?

Bu konuda İmam-ı Gazâli hazretleri, bir talebesine hitaben buyuruyor ki:

“İyi bil ki, amelsiz ilim, insanı kurtaramaz. Bunu sana bir misâl ile anlatayım: Bir kimse, dağda bir aslana rastlasa, yanında tüfeği ve kılıcı bulunsa ve bunları kullanmasını iyi bilse ve ne kadar cesur olursa olsun, bu âletleri kullanmadıkça, aslandan kurtulabilir mi? Sen de bilirsin ki, kurtulamaz. İşte bunun gibi, bir kimse ne kadar ilim sahibi olursa olsun, bildiğine göre hareket etmezse, ilminin faydası olmaz. Diğer bir misâl, bir tabip hastalansa, hastalığını teşhis edip ilâcını da bilse ve bu ilaç hakikaten o hastalığa çok iyi gelse, ilâcı kullanmadıkça, yalnız bilgisinin onu iyi edemeyeceğini pekâlâ bilirsin. Bir insan ne kadar ilim edinse, ne kadar kitap okusa, bildiklerini yapmadıkça faydası olmaz.

İlim öğrenmekten maksadın eğer dünya menfaatlerini toplamak, şöhret, mevki sahibi olmak ve Müslümanlara büyüklük göstermek idi ise, sana yazıklar olsun! Çok aldanmışsın, kendini azâba sürüklemişsin! Yok eğer maksadın İslamiyet’e ve Muhammed aleyhisselamın dinine yardım etmek ve ahlakını temizlemek ve nefsini kırmak idi ise, sana müjdeler olsun! Kendine ne güzel ve ebedi bir istikbâl hazırlamışsın.”

İbn-i Semmâk hazretlerine amelsiz ilimden sual edilince; "Amelsiz ilim peşinde koşanın misâli şeytandır" cevabını vermiştir. Çünkü iblis, çok şey biliyordu ama bildikleri ile amel etmediği ve kibre kapıldığı için, sonsuz felakete düştü. Ma'ruf-ı Kerhi hazretleri, sık sık; "Amelsiz Cenneti istemek ve emir olunduğunu yapmadan rahmet ummak, cahillik ve ahmaklıktır" buyururdu.

Amel etmeden Cennete gitmeyi ummak, cahillik ve ahmaklık olduğu gibi, sebeplere yapışmadan dua etmek de makbul değildir. Mümin, kendine lazım olan bilgileri öğrenir, bunlara uygun olarak amel eder, şartlarına riayet ederek duasını da yapar ve neticesinden de razı olur.

Tabiinin büyüklerinden olan Ebu Abdurrahman Sülemi hazretleri; "Bizim Kur'an-ı kerim öğrendiğimiz sahabiler, okudukları on âyeti öğrenip bu âyet-i kerimelerde buyurulan hususlarla amel etmeden başka âyet okumazlardı. Bizden sonra gelenler, Kur'an-ı kerim okuyacaklar, onu su gibi içecekler fakat Kur'an-ı kerim boğazlarından aşağıya inmeyecek" buyurmuştur.

Hakiki ilim, insana aczini, kusurunu ve Rabbinin büyüklüğünü, üstünlüğünü bildirir. Hâlıkına, yaratanına karşı korkusunu ve mahluklara karşı tevâzuunu arttırır. Kul haklarına ehemmiyet verir. Böyle ilmi öğretmek ve öğrenmek farzdır. Buna İlm-i nafi yani faydalı ilim denir. Böyle olan ilim, ihlâs ile ibadet etmeye sebep olur.

Netice olarak, amel ve ihlâs ile olmayan ilim zararlıdır. Kurtulmak için; İlim, Amel ve İhlâs şarttır. Ebu Abdullah Seczi hazretleri; "İlmini, din bilgisini doğru ve sağlam öğrenmeyenin ameli, doğru ve sağlam olmaz. Ameli doğru olmayanın bedeni temiz olmaz ve kalbi temizlenmez. Kalbi temiz olmayanın da, niyeti temiz ve doğru olmaz" buyurmuştur.